top of page
< Back

DESCHOOLING: Poelp x Komplot

vernissage: 12.01.2023, 18h - 21h
12.01- 03.02.23
Poelp, rue Barastraat 123, 1070 Bruxelles




FR
Par delà les formes et les courants, la philosophie esthétique a toujours pensé l’art comme un mode d’émancipation, comme intensification de l’expérience humaine. Comment accède-t-on à cette émancipation? Fondamentalement, la pratique de l’artiste consiste à être ouvert.e subjectivement à tous les savoirs. L’art depuis le XXe n'a fait que confirmer cette idée : tout d’abord en décloisonnant les pratiques plastiques, puis en intégrant d’autres modes opératoires, comme l’archive, l'enquête, le document ou l’expérimentation sociale...

Il est depuis lors commun de mettre en avant la transmission de savoirs dans le cadre de certaines propositions artistiques, bien que celle-ci soit généralement pondérée par une esthétique de l’opacité, tant le didactisme semble être un repoussoir.
Or que signifie didactique sinon “propre à l’enseignement”? Le problème vient sans doute de l'assujettissement du savoir au pouvoir. Or en théorie, l’artiste ne veut plus ni faire autorité, ni être l’intellectuel organique (cf. Gramsci) au service d’un groupe social dominant. Pour échapper à cette position, l’artiste contemporain.e adopte une position d’apprentissage constant. Dès lors, la transmission de son savoir semble plus horizontale. Par ailleurs, la philosophie post moderne nous a permis de voir les objets d’art comme des entités pensantes, par delà l’intention de l’auteur.ice, qui ne contrôle pas l’intégralité de ce qui est transmis. Le circuit de connaissance établi par l’art fonctionne donc à trois niveaux : l’artiste est en constant apprentissage ; l'œuvre transmet un savoir su ; l'œuvre transmet un savoir insu. Ainsi, l’artiste échappe doublement à la position de maîtrise : son savoir est toujours incomplet et sa position n’est plus exactement centrale.
L’exposition Deschooling repose sur cette base et propose de faire un détour par l’art pour esquisser quelques éléments de réflexion sur l'éducation et l’école. Comment la pensée artistique peut-elle influencer la réflexion sur l’école en général? Un centre d’art comme Komplot est un cadre propice pour accueillir des collectifs dont la pratique expérimentale consiste à inventer et à mettre en pratique des modes alternatifs d’apprentissage et de transmission. Deux d’entre eux émanent d’ailleurs d’un cadre scolaire : Post Collective et Atelier Indigo.

Post Collective est à l’origine composé d’ancien.nes étudiant.e.s de l’Open Design Course for Refugees and Asylum Seekers. Le collectif s’est réuni autour de cette question : et maintenant comment continuer à apprendre après la formation? Cette question est indiscernable de celle de l'organisation au sein du collectif, puisque l'une de leur principale recherche se traduit par l’élaboration d'un manifeste, c'est-à-dire une méthodologie de travail collaboratif. Le collectif est en constante évolution ; il rassemble un petit noyau d'artistes puis des membres satellites. Celleux-ci ont en commun d'avoir connu des situations légales précaires liées à l'immigration. Après de nombreuses interventions publiques, des ateliers et un projet de cinéma expérimental, Post Collective s’exprime pour la première fois en tant que collectif dans une exposition dans une installation qui retranscrit leur processus d’apprentissage collaboratif.

Les ateliers Indigo étaient une école d'art pour personnes handicapées, sur le modèle d'un centre de jour. Des activités créatives leur étaient proposées selon une relation extrêmement verticale et scolaire, c'est-à-dire ne tenant pas compte des individualités. Or, dans ce contexte la disparité des rapports au monde était immense. Lorsque qu'il est engagé pour diriger cette section, l'artiste Antoine Leroy n'a pas seulement cherché à se démarquer de certaines conception de l'art brut, mais surtout à transformer une classe en un collectif ou, en d'autres termes à étendre la possibilité d'agir de chaque individu, maintenant considéré comme des artistes à part entière. Chacun.e y poursuit sa propre recherche, dans un même espace, partageant ainsi les regards, faisant exister sa pratique auprès des autres indigos, mais aussi d'artistes invités. Des moments purement collectifs apparaissent régulièrement. Les ateliers Indigo ont maintenant une vocation d'émancipation des artistes porteur.euse.s de handicap. Encore une fois, l’idéal d’émancipation est un horizon commun de l’apprentissage mais aussi de l'expérience esthétique. Deschooling propose une sélection d'œuvres et de propositions mais présente aussi les processus réflexifs et collaboratifs qui les étayent.

Bicoli a encore une autre forme d’organisation. Tout d’abord ce n’est pas un collectif d’artistes ; c’est une bibliothèque féministe autogérée. Il était toutefois important de ne pas donner à cette initiative un rôle secondaire par rapport à des propositions plastiques, car les enjeux politiques sont très similaires. Née dans une colocation de femmes et de personnes trans et non-binaires pendant la période des confinements, ce collectif s’organise encore différemment des deux précédentes, sur une base de vie commune et d’intimité. Toutefois leur action sort du cadre privé et leur réseau s’étend dans les cercles militants et concernés selon un principe de bouche à oreille et Bicoli est régulièrement invité dans des festivals engagés tels que Fatssabbats, Pouvoir et Dérives, Tashweesh etc… L’atmosphère domestique et les parcours des bénévoles qui ne sont pas des expert.e.s académiques donnent un statut particulier à ce projet qui se situe dans la marge des espaces savants, et qui réactive donc des stratégie d’apprentissage mutualisé inventées par des minorités. Pour Deschooling, Bicoli propose une sélection d’une trentaine de fanzines didactiques qui ont en commun de proposer des savoirs, des techniques et des tactiques issus des circuits anar, trans, féministes. Cette approche pirate et Do-It-Yourself des connaissances pratiques est une autre voie qui ne correspond ni aux circuits commerciaux officiels ni à la sociologie des réseaux. Les fanzines créent d’autres communautés d’autres réseaux ; même s’ils sont souvent téléchargeables, ces brochures fédèrent quand elles sont produites ou distribuées dans des espaces précis. La simplicité du dispositif, l’imperfection des formats est une invitation à faire de même, à se lancer dans un geste similaire.

C’est aussi de manière générale le but de cette proposition d’exposition. Il ne s’agit pas d’un panorama exhaustif, mais c’est une invitation à s’auto-organiser à différentes échelles, selon différentes stratégies, ou du moins à en envisager la possibilité de construire sur le long terme, sans s’en remettre aux institutions et en prenant soin les un.e.s des autres.

___________

NL

Naast vormen en stromingen heeft de esthetische filosofie kunst altijd beschouwd als een vorm van emancipatie, als een intensivering van de menselijke ervaring. Hoe bereikt men deze emancipatie? In wezen bestaat de praktijk van de kunstenaar erin subjectief open te staan voor alle kennis. De kunst sinds de 20e eeuw heeft dit idee alleen maar bevestigd: eerst door de ontkokering van de plastische praktijk, vervolgens door de integratie van andere werkwijzen, zoals het archief, het onderzoek, het document of het sociale experiment...

Sindsdien is het gebruikelijk om in het kader van bepaalde artistieke voorstellen de nadruk te leggen op de overdracht van kennis, hoewel daar meestal een esthetiek van ondoorzichtigheid tegenover staat, zozeer zelfs dat didactiek een afweermiddel lijkt te zijn.

Maar wat betekent didactiek als het niet "specifiek is voor het onderwijs"? Het probleem komt ongetwijfeld voort uit de onderwerping van kennis aan macht. In theorie wil de kunstenaar niet langer een autoriteit zijn of een organische intellectueel (cf. Gramsci) in dienst van een dominante sociale groep. Om aan deze positie te ontsnappen, neemt de hedendaagse kunstenaar een positie in van voortdurend leren. Vanaf dat moment lijkt de overdracht van zijn kennis meer horizontaal. Bovendien heeft de postmoderne filosofie ons in staat gesteld kunstvoorwerpen te zien als denkende entiteiten, buiten de intentie van de auteur om, die niet het geheel van wat wordt overgebracht beheerst. Het kenniscircuit van de kunst functioneert dus op drie niveaus: de kunstenaar leert voortdurend; het werk brengt een bekende kennis over; het werk brengt een onbekende kennis over. Zo ontsnapt de kunstenaar op twee manieren aan de positie van het meesterschap: zijn kennis is altijd onvolledig en zijn positie staat niet meer precies centraal.

De tentoonstelling Deschooling bouwt voort op deze basis en stelt voor om via de kunst een omweg te maken om enkele elementen voor reflectie over onderwijs en school te schetsen. Hoe kan artistiek denken het denken over school in het algemeen beïnvloeden? Een kunstcentrum als Komplot is een goede plaats om groepen te ontvangen wier experimentele praktijk bestaat uit het uitvinden en in praktijk brengen van alternatieve wijzen van leren en overdracht. Twee van deze groepen zijn voortgekomen uit een schoolomgeving: Post Collective en Atelier Indigo.

Post Collective bestaat oorspronkelijk uit oud-studenten van de Open Design Course for Refugees and Asylum Seekers. Het collectief kwam samen rond de vraag: hoe blijven we leren na de cursus? Deze vraag is niet te onderscheiden van de vraag naar de organisatie binnen het collectief, want een van hun belangrijkste onderzoeksprojecten is de ontwikkeling van een manifest, een methodologie voor samenwerking. Het collectief evolueert voortdurend; het verzamelt een kleine kern van kunstenaars en vervolgens satellietleden. Ze hebben allemaal gemeen dat ze te maken hebben gehad met precaire juridische situaties in verband met immigratie. Na talrijke publieke interventies, workshops en een experimenteel filmproject drukt Post Collective zich voor het eerst als collectief uit in een tentoonstelling in een installatie die hun gezamenlijk leerproces transcribeert.

De Indigo workshops waren een kunstschool voor gehandicapten, gemodelleerd naar een dagcentrum. Creatieve activiteiten werden hun aangeboden in een uiterst verticale en schoolse verhouding, d.w.z. zonder rekening te houden met individualiteit. In deze context was de ongelijkheid van relaties met de wereld enorm. Toen de kunstenaar Antoine Leroy werd aangetrokken om deze afdeling te leiden, wilde hij niet alleen afstand nemen van bepaalde concepten van de art brut, maar vooral een klasse omvormen tot een collectief of, met andere woorden, de actiemogelijkheden uitbreiden van elk individu, dat nu als een volwaardig kunstenaar wordt beschouwd. Elke‧e doet zijn of haar eigen onderzoek, in dezelfde ruimte, en deelt zo standpunten, waardoor zijn of haar praktijk bestaat met de andere indigo's, maar ook met uitgenodigde kunstenaars. Zuiver collectieve momenten komen regelmatig voor. De Indigo workshops hebben nu een emancipatie roeping voor kunstenaars met een handicap. Opnieuw is het emancipatie-ideaal een gemeenschappelijke horizon van het leren, maar ook van de esthetische ervaring. Deschooling biedt een selectie van werken en voorstellen, maar presenteert ook de reflectieve en collaboratieve processen die eraan ten grondslag liggen.

Bicoli heeft nog een andere organisatievorm. Ten eerste is het geen kunstenaarscollectief, maar een feministische bibliotheek in eigen beheer. Het was echter van belang dit initiatief geen ondergeschikte rol te geven ten opzichte van voorstellen voor plastic, aangezien de politieke kwesties zeer vergelijkbaar zijn. Dit collectief is ontstaan in een flat van vrouwen, transgenders en niet-binaire personen tijdens de periode van opsluiting. Hun actie reikt echter verder dan de privé-sfeer en hun netwerk breidt zich uit tot militante en betrokken kringen volgens een mond-tot-mond principe en Bicoli wordt regelmatig uitgenodigd voor geëngageerde festivals zoals Fatssabbats, Pouvoir et Dérives, Tashweesh, enz. De huiselijke sfeer en de achtergrond van de vrijwilligers, die geen academische experts zijn, geven een bijzondere status aan dit project, dat zich in de marge van de wetenschappelijke ruimten bevindt, en dat daarom strategieën van wederzijds leren, uitgevonden door minderheden, reactiveert. Voor Deschooling stelt Bicoli een selectie voor van een dertigtal didactische fanzines die met elkaar gemeen hebben dat ze kennis, technieken en tactieken voorstellen die afkomstig zijn uit anar, trans, feministische circuits. Deze piraten- en doe-het-zelf-aanpak van praktische kennis is een andere manier die niet overeenkomt met officiële commerciële circuits of de sociologie van netwerken. Fanzines creëren andere gemeenschappen en netwerken; ook al zijn ze vaak downloadbaar, deze brochures federeren wanneer ze in specifieke ruimtes worden geproduceerd of verspreid. De eenvoud van het apparaat, de onvolmaaktheid van de formaten is een uitnodiging om hetzelfde te doen, om een soortgelijk gebaar te maken.

Dit is ook het algemene doel van dit tentoonstellingsvoorstel. Het is geen uitputtend panorama, maar het is een uitnodiging om zichzelf op verschillende schalen en volgens verschillende strategieën te organiseren, of tenminste na te denken over de mogelijkheid om op lange termijn hierop voort te bouwen, zonder afhankelijk te zijn van instellingen en voor elkaar te zorgen.

__________________
EN

Beyond forms and currents, aesthetic philosophy has always thought of art as a mode of emancipation, as an intensification of human experience. How does one achieve this emancipation? Basically, the artist's practice consists of being subjectively open to all knowledge. Art since the 20th century has only confirmed this idea: first by decompartmentalising plastic practices, then by integrating other modes of operation, such as the archive, the survey, the document or social experimentation... Since then, it has been common to emphasise the transmission of knowledge within the framework of certain artistic proposals, although this is generally balanced by an aesthetic of opacity, so much so that didacticism seems to be a repellent.

But what does didacticism mean if not "specific to teaching"? The problem undoubtedly stems from the subjection of knowledge to power. In theory, the artist no longer wants to be an authority or an organic intellectual (cf. Gramsci) in the service of a dominant social group. To escape this position, the contemporary artist adopts a position of constant learning. From then on, the transmission of his knowledge seems more horizontal. Moreover, post-modern philosophy has allowed us to see art objects as thinking entities, beyond the intention of the author, who does not control the entirety of what is transmitted. The circuit of knowledge established by art thus functions on three levels: the artist is constantly learning; the work transmits a known knowledge; the work transmits an unknown knowledge. Thus, the artist escapes the position of mastery in two ways: his knowledge is always incomplete and his position is no longer exactly central.

The exhibition Deschooling is based on this premise and proposes to take a diversion through art to sketch out some elements for reflection on education and school. How can artistic thinking influence thinking about school in general? An art centre such as Komplot is a good place to welcome groups whose experimental practice consists of inventing and putting into practice alternative modes of learning and transmission. Two of these groups have emerged from a school setting: Post Collective and Atelier Indigo.

Post Collective is originally made up of former‧nes students‧e‧s from the Open Design Course for Refugees and Asylum Seekers. The collective came together around this question: now how do we continue learning after the course? This question is indistinguishable from the question of organisation within the collective, as one of their main research outputs is the development of a manifesto, i.e. a methodology for collaborative working. The collective is constantly evolving; it gathers a small core of artists and then satellite members. They all have in common that they have experienced precarious legal situations linked to immigration. After numerous public interventions, workshops and an experimental film project, Post Collective expresses itself for the first time as a collective in an exhibition in an installation that transcribes their collaborative learning process.

The Indigo workshops were an art school for people with disabilities, modelled on a day centre. Creative activities were offered to them in an extremely vertical and scholastic relationship, i.e. without taking individuality into account. In this context, the disparity of relationships to the world was immense. When the artist Antoine Leroy was hired to direct this section, he not only sought to distance himself from certain concepts of art brut, but above all to transform a class into a collective or, in other words, to expand the possibility of action of each individual, now considered as artists in their own right. Each‧e pursues his or her own research, in the same space, thus sharing views, making his or her practice exist with the other indigos, but also with invited artists. Purely collective moments appear regularly. The Indigo workshops now have a vocation of emancipation of artists carrying‧eureuse‧s disabilities. Once again, the ideal of emancipation is a common horizon of learning but also of aesthetic experience. Deschooling offers a selection of works and proposals but also presents the reflective and collaborative processes that underpin them.

Bicoli, has yet another form of organisation. First of all, it is not an artists' collective; it is a self-managed feminist library. However, it was important not to give this initiative a secondary role in relation to plastic proposals, as the political issues are very similar. Born in a flat share of women, trans and non-binary people during the period of confinement, this collective is still organised differently from the two previous ones, on the basis of common life and intimacy. However, their action goes beyond the private sphere and their network extends into militant and concerned circles according to a word-of-mouth principle and Bicoli is regularly invited to committed festivals such as Fatssabbats, Pouvoir et Dérives, Tashweesh etc. The domestic atmosphere and the backgrounds of the volunteers, who are not academic experts, give a particular status to this project, which is situated in the margins of scholarly spaces, and which therefore reactivates strategies of mutualised learning invented by minorities. For Deschooling, Bicoli proposes a selection of about thirty didactic fanzines which have in common to propose knowledge, techniques and tactics coming from anar, trans, feminist circuits. This pirate and Do-It-Yourself approach to practical knowledge is another way that does not correspond to official commercial circuits or the sociology of networks. Fanzines create other communities and networks; even if they are often downloadable, these brochures federate when they are produced or distributed in specific spaces. The simplicity of the device, the imperfection of the formats is an invitation to do the same, to engage in a similar gesture.

This is also the general aim of this exhibition proposal. It is not an exhaustive panorama, but it is an invitation to self-organise on different scales, according to different strategies, or at least to consider the possibility of building on this over the long term, without relying on institutions and taking care of each other.

Artists / Collectives: Post Collective, Ateliers Indigo, Bicoli

Curator: Florent Delval

With the support of Fédération Wallonie Bruxelles, COCOF, Anderlecht, and VGC

bottom of page